Part of 10300402 การใช้ชีวิตในสังคมดิจิทัล (Living in Digital Society)

บทที่ 9 ระดมความคิดและ Design Thinking: ทำงานเป็นทีมด้วยเครื่องมือดิจิทัล

ไอเดียดี ๆ มักไม่มาจากคนเดียวนั่งคิดในหัว แต่มาจากการคุยกันอย่างเป็นระบบ การระดมสมอง (brainstorming) เป็นขั้นหนึ่งของกระบวนการคิดเชิงออกแบบ (Design Thinking) บทนี้อธิบายกระบวนการ 5 ขั้น กฎของการระดมสมอง และเครื่องมือดิจิทัลที่ทำให้ทีมร่วมคิดได้แม้อยู่คนละที่

บทนี้ใช้เวลาบรรยาย 2 ชั่วโมง และมี Lab 1 งานทีมให้ทำนอกเวลา

เป้าหมายการเรียนรู้

เมื่อจบบทนี้ คุณจะ

• LLO9.1 อธิบายขั้นตอนของ Brainstorming และ Design Thinking ที่ใช้ในชีวิตประจำวันและงานนวัตกรรม
• LLO9.2 ระดมความคิดเป็นทีมด้วย Google Docs, Sheets, Drawings หรือ mymap.ai และสรุปไอเดียร่วมกันโดยเคารพบทบาทของสมาชิก

9.1 Design Thinking คืออะไร และทำไมต้องใช้

Design Thinking คือกระบวนการแก้ปัญหาเริ่มจากความเข้าใจผู้ใช้ แล้วไปจบที่การทดลองต้นแบบกับผู้ใช้จริง ประโยชน์หลักคือ

• ช่วยให้คิดสร้างสรรค์และหาทางแก้ใหม่ ๆ ที่ไม่ติดกับสิ่งที่คุ้นเคย
• ช่วยให้จับจุดปัญหาได้ถูกและแก้เป็นลำดับ ไม่กระโดดไปที่คำตอบทันที
• นำไปสร้างนวัตกรรมได้ รวมถึงการบริหารองค์กร

5 ขั้นตอน

ตารางนี้เรียงเป็นลำดับเพื่อให้จำง่าย แต่ในการทำงานจริงไม่ต้องเดินเป็นเส้นตรง Stanford d.school เรียกทั้ง 5 ขั้นว่า "โหมด" ที่ย้อนกลับไปมาได้ เช่น ผลทดสอบอาจทำให้กลับไปทำความเข้าใจผู้ใช้ใหม่ หรือกลับไปนิยามปัญหาใหม่

ขั้น Define มักถูกข้าม ปัญหาที่บรรยายดีตอบได้ครบว่า ใคร เมื่อไร ที่ไหน ทำไม อะไร และอย่างไร ถ้าตอบ 6 ข้อนี้ไม่ได้ ยังไม่ควรไปคิดหาไอเดีย

9.2 การระดมสมอง (Brainstorming)

การระดมสมองคือการช่วยกันคิดเพื่อหาทางออกของปัญหาเดียวกัน กฎสำคัญคือ คนเสนอไอเดีย ไม่ถูกจำกัดกรอบและไม่ถูกตัดสินว่าถูกหรือผิด ในช่วงคิด การประเมินไอเดียจะทำทีหลังจากคิดครบ

ประโยชน์ต่อการทำงานเป็นทีม

• ทุกคนได้ฝึกฟังและเคารพความคิดเห็นของกันและกัน
• ลดช่องว่างระหว่างคนที่พูดเก่งกับคนที่เงียบ
• ได้ทางเลือกมากขึ้นก่อนตัดสินใจ

8 ขั้นตอนการระดมสมอง

1. กำหนดหัวข้อให้ชัดเจน
2. ตั้งผู้ดำเนินการ (facilitator)
3. กำหนดเวลา เริ่มที่ 15 นาทีได้
4. ออกไอเดียให้ได้มากที่สุด
5. ต่อยอดไอเดียของกันและกัน
6. จดทุกไอเดียที่เกิดขึ้น
7. จัดกลุ่มไอเดียที่คล้ายกัน
8. จำไว้ว่าไม่จำเป็นต้องทำครั้งเดียว ทำซ้ำหลายรอบได้

หลังจากคิดครบ ให้ทีมคัดไอเดียที่เป็นไปได้ที่สุด พิจารณาข้อดีและข้อจำกัดของแต่ละไอเดีย และโหวตถ้าจำเป็น จากนั้นแบ่งหน้าที่และกำหนดเวลาทำงานให้ชัดเจน และเก็บบันทึกไว้ในพื้นที่ทีมใช้ร่วมกันเพื่อกลับมาใช้ได้

9.3 เครื่องมือดิจิทัลสำหรับระดมสมอง

เลือกเครื่องมือให้ตรงกับสไตล์การคิดของทีม

สร้างไฟล์ร่วมกับทีม (Sheets, Docs, Drawings)

1. เลือกสมาชิก 1 คนสร้างไฟล์ แล้วกดแชร์ให้สมาชิกทุกคน ให้สิทธิ์ ผู้แก้ไข (Editor) ตามที่เรียนในบทที่ 6
2. ทุกคนเปิดไฟล์เดียวกันจากลิงก์ แล้วเพิ่มหรือแก้ข้อความพร้อมกันได้
3. ใน Drawings ใส่สถานการณ์ไว้ตรงกลาง เพิ่มกล่องไอเดีย เชื่อมเส้นกลับไปที่กลาง และเปลี่ยนสีเพื่อแยกหมวดให้เห็นความสำคัญ

ใช้ mymap.ai/brainstorm

เข้า mymap.ai/brainstorm ลงชื่อเข้าใช้หรือสร้างบัญชี (ใช้อีเมลหรือบัญชี Google) พิมพ์หัวข้อหลัก กด Enter เพื่อให้เครื่องมือสร้างแผนที่ความคิด จากนั้นเพิ่มหัวข้อย่อย ปรับสี รูปแบบ ไอคอน และแชร์ให้ผู้อื่น เครื่องมือนี้คือบริการของบริษัทภายนอก จึงไม่ควรใส่ข้อมูลส่วนตัวของคุณหรือผู้อื่นลงไป

เครื่องมือ AI แบบนี้เหมาะกับการคิดคนเดียวอย่างรวดเร็ว ส่วนการระดมสมองเป็นกลุ่มช่วยกระตุ้นความคิดของกันและกัน และสร้างความเข้าใจร่วมกันได้ดีกว่า ใช้ AI เป็นจุดเริ่มแล้วคุยกับทีมต่อได้

ปฏิบัติการท้ายบท

Lab 9: ระดมความคิดเรื่องหัวข้อการวิจัย

ทำเป็นทีม ทีมละอย่างน้อย 3 คน ตั้งหัวข้อให้ชัดว่าเป็น "ปัญหาหรือปรากฏการณ์ในสังคมดิจิทัลที่ทีมสนใจอยากศึกษาวิจัย" แล้วตอบให้ได้ว่า ใคร เมื่อไร ที่ไหน ทำไม อะไร และอย่างไร อย่างน้อย 4 ข้อจาก 6 ข้อ จากนั้นจับเวลาระดมไอเดีย รอบละ 15 นาที โดยห้ามวิจารณ์ไอเดียของกัน เลือก 1 วิธี จากรายการนี้

1. ใช้ Google Docs, Google Sheets หรือ Google Drawings ระดมความคิดร่วมกันแล้วสรุปผล
2. ใช้ mymap.ai/brainstorm แล้วส่งออกแผนที่ความคิดเป็นภาพ (การใช้ mymap.ai สร้างหรือขยายโหนดถือว่าใช้ AI)

เมื่อได้ไอเดียแล้ว ให้ทีมช่วยกันจัดกลุ่มไอเดียที่คล้ายกันอย่างน้อย 3 กลุ่ม ตั้งชื่อกลุ่ม ให้คะแนนแต่ละกลุ่ม 1–5 คะแนนตาม 3 เกณฑ์ คือ น่าสนใจ ทำได้จริงในเวลาของภาคเรียน และมีประโยชน์ต่อกลุ่มเป้าหมาย รวมคะแนน แล้วเลือกหัวข้อสุดท้าย 1 หัวข้อ พร้อมสรุปหัวข้อ เหตุผลที่เลือก คำถามวิจัยเบื้องต้น 1–2 ข้อ และกลุ่มเป้าหมาย

ส่งอย่างไร ทีมทำไฟล์เดียวกัน (ไฟล์ .pdf สำหรับ Google Docs, Sheets, Drawings หรือภาพ .png .jpg สำหรับแผนที่ความคิด) ตั้งชื่อไฟล์ว่า Lab9_ ตามด้วยรหัสนักศึกษา 4 ตัวท้ายของสมาชิกทุกคน คั่นด้วยขีดล่าง เช่น Lab9_6601_6602_6603.pdf หน้าแรกของไฟล์เป็นรายชื่อสมาชิกทุกคน มีชื่อ–นามสกุล รหัสนักศึกษาเต็ม และสาขาหรือกลุ่มเรียน สมาชิกทุกคนส่งไฟล์ทีมเดียวกันคนละครั้งในรอบสอบของห้องเรียนออนไลน์ (ไฟล์ไม่เกิน 8 ไฟล์ ไฟล์ละไม่เกิน 256 KB รวมกันไม่เกิน 512 KB) และพิมพ์ในช่องคำตอบด้วยตนเอง 4 ส่วน คือ ทีมเลือกวิธีใดและบทบาทของตนในทีม ไอเดียที่ตนเสนออย่างน้อย 2 ข้อ (พิมพ์ให้ตรงกับข้อความในไฟล์ทีม) สิ่งที่ตนช่วยทำตอนจัดกลุ่มหรือให้คะแนนเลือกหัวข้อ และถ้าทีมใช้ AI ช่วยเสนอไอเดีย ให้พิมพ์พรอมต์ที่ใช้พร้อมบอกว่ารับหรือตัดไอเดียจาก AI ข้อใดเพราะอะไร ถ้าไม่ได้ใช้ AI ให้พิมพ์ว่า "ไม่ได้ใช้ AI" ผู้ตรวจอ่านเฉพาะไฟล์ที่แนบและข้อความในช่องคำตอบ เปิดลิงก์ไม่ได้ ทุกคนในทีมควรได้ฝึกทำงานร่วมกันจริง ไม่ใช่ให้สมาชิกคนหนึ่งทำแทน

เกณฑ์การให้คะแนน Lab 9 (รวม 5 คะแนน)

ถ้าทีมใช้ AI ต้องตอบส่วนที่ 4 ในช่องคำตอบให้ครบ เป็นเงื่อนไขผ่านหรือไม่ผ่านที่แยกจากคะแนนข้างต้น

สรุป

• Design Thinking มี 5 ขั้น Empathize, Define, Ideate, Prototype และ Test และการระดมสมองอยู่ในขั้น Ideate ซึ่งย้อนกลับไปมาได้
• ระดมสมองต้องไม่ตัดสินไอเดียระหว่างคิด จดทุกไอเดีย จัดกลุ่ม แล้วค่อยเลือก
• Sheets, Docs, Drawings และ mymap.ai เหมาะกับสไตล์การคิดต่างกัน เลือกให้ตรงกับทีม

แบบฝึกหัดท้ายบท

ตอนที่ 1 ฝึกทบทวน

ตอนที่ 2 แบบฝึกหัดเขียนตอบ

เอกสารอ้างอิง

• ลำดับขั้นตอนและโจทย์ Lab ปรับจากสไลด์ประกอบการสอนวิชา 10300402 (บทที่ 9)
• Stanford d.school. Design Thinking Bootleg
• mymap.ai/brainstorm